Türkçedeki en acımasız deyimlerden biri olabilir bu. İnsanın elindekiyle, ihtiyaç duyduğu arasındaki trajikomik uyumsuzluğu anlatıyor. Kafan kel ama elinde dünyanın en güzel tarağı var. Aslında düşününce, biraz hepimizin hikâyesi bu. Elimizdekiyle ihtiyaç duyduğumuz ayrımını yapabilmeye çok uzağız zaten. Özümüzden iyice uzaklaşmış vaziyetteyiz çünkü.

Çocukluğumuzdan beri bize satılan bir hikaye vardı. Önce çalışırsın, sonra kazanırdın. Önce güvenliğini sağlarsın, sonra yaşardın. Maslow’un piramidi bile böyle çizilmişti. En azından yalandan da olsa “merak etme, kurallara uyarsan hayatın garanti” fikri vardı. Bu sahte garanti duygusuyla bir şekilde harekete geçiyorduk. Şimdi o yalan bile yok elimizde.

Ev sahibi olmanın on yıllar sürdüğü, keyifli bir emekliliğin sadece masallarda kaldığı, maaşların daha hesaba yatmadan eriyip gittiği bir dünyada; bize yukarılardan verilen o “önce her şeyi yoluna koy, sonra yaşarsın” tavsiyesi artık garip kaçmıyor, düpedüz komik duruyor. Küresel kapitalizm bize artık güvenli bir gelecek sunamıyor. Hayatı erteleye erteleye, yaşayacak hayatımız kalmıyor. Bize sunduğu tek şey, sonu gelmeyen bir hayatta kalma mücadelesi.

Saçımız yok. Ama elimizde çok güzel taraklar var. Her hafta değişen mikro trendler, cilt bakımı rutinleri, “mutlaka sahip olmalısın” listeleri... Küresel sistem sanki bize şunu söylüyor: “Sağlam bir gelecek veremem ama çok güzel oyuncaklar verebilirim.” Ekonomistler buna ‘Doom Spending’ diyor, yani Kıyamet Harcaması. Geleceği satın alamayan dünya gençliği, haklı olarak bugünün mikro lükslerine sığınıyor.

Gelelim bu global istikrarsızlığın bizim hayatlarımızda açtığı en büyük cepheye: Kariyer. Çünkü bu öngörülemezlik sadece cüzdanımızı değil; her sabah kalkıp ne için uğraştığımızı, ne uğruna bu kadar zaman ve emek harcadığımızı da doğrudan vuruyor.

Bugün artık “büyük kurumsallarda merdivenleri tırmanmak”, eski jenerasyonun bize öve öve bitiremediği ‘kariyer yapmak’ hikayesi giderek anlamını yitiriyor. Bu yüzden bizim kuşak radikal bir strateji geliştirdi: “Dışarısı bu kadar kontrolsüzken, neden başkasının gemisinde kürek çekeyim? En azından kendi küçük dünyamı kurarım, kendi işimi yaparım.” Son zamanlarda da bu girişimlerin birbirini desteklediği daha görünür olduğu yapılara mutlaka rastlıyorsunuzdur.

Burada ne kurumsalın koridorlarında bir parça düzen aramaya çalışanları küçümseyebiliriz, ne de kendi işini kurup veya nispeten daha butik yapılara dahil olup o dalgalarla tek başına boğuşmayı seçen bizleri hayalperestlikle suçlayabiliriz. İkisi de bu delirme çağında delirmemek için seçtiğimiz iki farklı meşru yol.

“Hatta hayata her anlamda çok daha şanslı, çok daha yukarılarda başlamış, imtiyazlı dediğimiz insanlar bile dışarıdan görünmeyen başka bir hapishanenin, başka sancılı uğraşların içinde. Onlar da o bulundukları poziyonları korumak, kendilerine miras kalan devasa beklentilerin altında ezilmemek için ayrı bir savaş veriyorlar. Dışarıdan bakınca her şeye sahipler gibi görünüyor ama içeride, ‘ya her şeyi kaybedersem, ya bir gün aşağı düşersem’ korkusuyla zehirlenmiş vaziyetteler. Başarıları kendilerine ait değilmiş gibi bir suçlulukla, başarısızlık ihtimalleri ise bir felaketle eşdeğer.

Yani sistem hepimizi farklı odalarda, farklı sosyoekonomik katmanlarda ama aynı varoluşsal dertle kilitliyor. Hayata başladığımız yerler farklı olabilir ama her birimizin saçını döken başka bir rüzgar var. Birinin kafası yokluktan kel kalıyor, diğerinin saçları zirvede kalma baskısından ve kaygısından dökülüyor. Ama günün sonunda ne büyük ünvanlarımız ne o sevimli butik markalarımız ne de ayrıcalıklarımız bizi yarının belirsizliğinden kurtaramıyor. Ne yaparsak yapalım, aslında hepimiz aynı gemideyiz ve altımızda aynı fırtınalı deniz var. Hepimiz aynı çağın çocuklarıyız.

Bugün global olarak para kazanma yolları spekülatif hale geldikçe; “değerli” diye nitelendirdiğimiz her şeye bakış açımız kökünden sarsılıyor. Bir zamanlar emek, zaman ve kalıcı değer arasında organik bir bağ vardı; şimdi o bağ kopmuş durumda. Küresel ekonomiler o kadar volatil ki, artık hiçbir uzun vadeli uğraşa, hiçbir büyük projeye gerçekten “invest etmeye”, yani zaman ve ruh yatırmaya meyilli olamıyoruz. Çünkü yarının ne getireceği meçhul.

Paranın değer kaybetmesi gibi, geleceğe dair kurduğumuz hayallerin de değeri düştü. Bir zamanlar bir hayatı anlamlı kılan ‘büyük hedeflerimiz’ (40 yıl aynı şirkette çalışmak, bir evi miras bırakmak), bugün sadece birer ‘itibar enflasyonu’. Dünya bize kalıcı anıtlar dikecek arsa da bırakmadı; biz de mecburiyetten geçici çadırlar kuruyoruz. O butik markalar, o podcast’ler, hap gibi kısa yazılarımız bizim çadırlarımız. Kalıcı değiller ama fırtınada içeriyi sıcak tutuyorlar.

Para artık ter dökerek, tuğla üstüne tuğla koyarak kazanılan bir şey olmaktan çıkıp, doğru dalgayı yakalama ve spekülasyon oyununa dönüştüğünden beri; kendi hayatlarımıza da birer ‘kripto para’ muamelesi yapmaya başladık. Değerimiz anlık inip çıkıyor. Hayatımızı inşa etmiyoruz, hayatımız üzerine kumar oynuyoruz. Bu yüzden hiçbir şeye kök salamıyoruz; çünkü kök salmak, toprağın yarın orada olacağına inanmayı gerektirir.

Artık ideallerimiz konusunda çevremize karşı ısrarcı bile olamıyoruz. Çünkü o ideallerin sorumluluğunu alacak gücü kendimizde bulamıyoruz; bir süre sonra harcadığımız emeğin de, o idealin kendisinin de bir karşılığının olup olmayacağı meçhul.

Peki neden bu hale geldik? Neden kimse artık kalıcı bir değer üretmek için ter dökmüyor?

Bildiğimiz kadarıyla bir şeyin kalıcı olabilmesi için en büyük ölçüt nitelikti. İyi olan, derin olan, emek verilen şey zamana direnirdi. Bugün oyunun kuralları tamamen değişti. Şu an dünyanın en dahi, en kusursuz işini de ortaya koysan, yıllarını verip büyük umutlarla bir iş de kursan; hepsi en fazla iki üç sene dayanabiliyor. Çünkü sistem artık nitelikle değil, vahşi bir hız ve sirkülasyonla besleniyor. Emek verdiğin o şey, ya o sonsuz dijital akışın içinde birkaç saniyede yok olup gitmeye ya da pazarın acımasız çarkları arasında hızla tüketilip önemsizleşmeye mahkûm. İşte bu yüzden kalıcılık bir ideal olmaktan çıkıp bir enayilik standardına dönüştü. Tırnak içinde söylüyorum bunu.

İşin en korkunç tarafı, bu durum tüm toplumsal ahlak yapısını da kökünden değiştiriyor. Geleceğe inancını kaybeden insanın ahlakı, kaçınılmaz olarak “vurgunculuk” üzerine kuruluyor. Bugün en alt katmandan en tepeye kadar herkes, o an ne trendse ondan bir vurgun yapma, pay kapma peşinde. Bakıyorsunuz, çok satan zincir kahve markalarından, aniden matcha satışları patlayan kafelere kadar her yer aynı refleksle hareket ediyor: “Zemin zaten kaygan, yarın ne olacağı meçhul, o yüzden şu an ne akıyorsa onu kapalım, heybemizi doldurup kaçalım.” Herkes kendi mikro-vurgununun peşinde. Çünkü uzun vadeli bir emeğin karşılık bulacağına dair kolektif inanç tamamen öldü. Ortada bir gelecek güvencesi kalmayınca, ahlak da sadece ‘bugünü kurtarma’ stratejisine indirgeniyor.

Öncelik on yıl sonra oturacağım evin peşinatı değil; bu akşam beni yataktan kaldırıp yaşama şevki verecek küçük zevkler. Yani önceliği ekonomik rasyonaliteye göre değil, psikolojik sağkalıma göre belirlemek durumundayız.

Evet, hayat zor, gelecek belirsiz. “Ben bu kahveyi ya da bu konseri dertlerimi unutmak için tüketmiyorum. Ben bunu, o dertlerle mücadele edecek, o işi kuracak, o hayatı yaşayacak gücü ve neşeyi kendimde bulabilmek için, o hayatiyeti sürdürebilmek için kendime hak görüyorum” söylemlerinde bulunuyoruz.

Fakat “Hak Görmek” ile “Hak Sahibi Olduğunu Sanmak” arasında incecik ama çok önemli bir çizgi var.

Bugün güncel psikolojide narsisizmle de bağdaştırılan bir “her şeye hakkım var” çılgınlığı var biliyorsunuz. “Ben her şeyin en iyisine layığım, dünya bana borçlu” diyen kişisel gelişim retorikleri... Bahsettiğimiz şey bu narsistik körlük değil.

Bugünün insanı olarak tehlikeli bir tuzağa düştük: Sırtımızı “oh nasılsa hiçbir şey kalıcı değil, her şey iki üç seneye batıyor veya akışta kayboluyor” bahanesine yaslayıp konforlu bir eylemsizliğe gömüldük. Mesela harika bir fikriniz var; derinlikli bir yazı dizisi yazmak ya da yepyeni bir iş kurmak istiyorsunuz. Tam başlayacakken “Aman, ne gerek var? Şimdi o kadar emek vereceksin, iki sene sonra algoritma değişecek ya da ekonomi patlayacak, harcandığınla kalacaksın.”

İşte sistemin bu geçiciliğini, kendi korkularımızın ve tembelliğimizin kalkanı yapıyoruz. “Sistem böyle” diyerek emek vermekten, kendimizi inşa etme sorumluluğundan kaçıyoruz. Peki, ee, ne olacak böyle? Madem bu çağ kalıcı değil, o zaman her şeyi bırakıp sadece birer izleyici mi olacağız?

Açıkçası, böyle bir dönemde ne yapılması gerektiğine dair büyük, kusursuz bir reçete yok elimde, hepimiz gibi benim için de her şey meçhul. Benim işim garanti diyen de yalan söyler veya zaten bir yalanın içinde yaşıyordur onu rahatsız etmeyelim. Bu delirme çağında yapabileceğim maksimum şey, belki de sadece karşı tarafta küçük bir farkındalık alanı açabilmek.

Eğer bu sonsuz ve acımasız akışın içinde gözden kaçan küçük bir sahicilik kırıntısı varsa ve bu bölüm birey bazında o kırıntıyı kurtarmaya, bizi o konforlu eylemsizlikten çıkarıp yeniden harekete geçirmeye hizmet edebildiyse; ne mutlu bize.

Son zamanlarda aklıma takılan bir önerme var: “Özgür olmanın tek yolu, itibarını mahvetmektir.”

İlk duyuşta kulağa sert, hatta yıkıcı geliyor değil mi? Neden özgürleşmek için itibarımızı yok edelim? İtibar dediğimiz, başkalarının gözünde bize biçilen “tutarlılığımızdır”. Kim olduğumuz, ne yaptığımız başkalarının kafasında bir yere otursun, onlar için bir anlam ifade etsin isteriz. Make sense etmek, rasyonel bir zemine basmak isteriz başkalarının zihninde.

Çünkü başka birinin kafasında rasyonel bir zemine oturamamanın getirdiği ağır bir utanç vardır. Ve tuhaftır; zaman zaman bu anlaşılamama halinden, bu tutarsızlıktan gizli bir gurur duymaya da meyilliyizdir. Ama dikkat edin; bu utanç ve gurur, aslında aynı madalyonun iki yüzü. İki uç duygu durumu da merkezine aynı şeyi koyuyor: Başkalarının ne düşündüğü.

İnsan bu itibarı ve tutarlılığı korumaya çalışırken bir performans sergiliyormuş gibi hissedebilir. Bunun nedeni; yürüdüğü yolun temellerini unutmuş, kaybetmiş, belki de en başından beri hiç bilmemiş oluşu olabilir. Çünkü o yola girme motivasyonu bile en temelde kendisine ait olmayabilir.

Belki de sorun itibar değil; peşinden gittiğimiz arzuların kime ait olduğunu bilmememizdir.

Hayatı başarmak ne demek? Bunu kim, ne zaman, nasıl ve ne şekilde tanımladı? Uğruna yırtındığımız, uykularımızı kaçırdığımız her şeyin altında... Aslında hiç var olmayan hayali bir tribüne oynuyor olabilir miyiz?

Bizim başarı algımızı ne besledi ki, durduğumuz yerde bu kadar yoğun bir başarısızlık hissiyle doluyoruz? Daha da önemlisi; başarısız olduğumuzu düşündüğümüz şeyler gerçekten bizim hedeflerimiz miydi? Yoksa yıllar önce bize öğretilmiş arzuların peşinden koşarken mi yorulduk?

Neden sürekli deneyen insanın başarısızlıkları daha görünür hale gelirken, hiç denemeyen insanın başarısız durumları toplumun nezdinde makul bir zemine oturuveriyor? Bu başarı ya da başarısızlık dediğimiz şey kantitatif, yani matematiksel bir olgu mu ki sayısı arttıkça utancı büyüsün?

Nasıl bir çevrede, nasıl bir olgu sisteminde büyüdüğümüze bağlı olarak önümüze konan o hedefleri düşünelim. Hayatımız, bu hayali tribünü memnun edecek bir to-do list’ten, bir yapılacaklar listesinden ibaret. Ve o listedeki maddelerin yanına tek tek tik attığımızda içimizde derin bir “rahatlama” hissi uyanıyor.

O an iç sesimiz diyor ki, “sen artık oldun.” Tamamsın. Artık tek yapman gereken, kendini getirdiğin bu şartları, bu statüyü muhafaza etmek.

Bazen de sırf baş kaldırmak, sırf rebel olmak için sinsi bir handikapa teslim oluyoruz. Topluma göre marjinalleşerek, belki de aslen gitmek bile istemediğimiz bir yöne doğru koşmaya başlıyoruz. Ve tüm bu süreçte, aslen bunu kendimiz istediğimize, bunun bizim özgür irademiz olduğuna kendimizi inandırarak yapıyoruz bunu. Çünkü sırf toplum bizim “A” olmamızı istedi diye bütün hayatımızı “B” olmaya adayabiliriz. Ama bu da özgürlük değildir. Yalnızca bağımlılığın yön değiştirmiş halidir. Çünkü “B”yi seçme nedenimiz kendi özgün arzumuz değil, yine “A”ya olan o sancılı, kopamadığımız bağımlılığımızdır.

Yani, bize öğretilen arzuların peşinden gitmek kadar, onlara öfkeyle karşı çıkmak da aynı merkezin etrafında dönmek demek olabilir. Bir arzunun bize ait olması için ona uymamız ya da onu reddetmemiz yetmez. Önce onun nereden geldiğini bilmemiz gerekir.

Bazen itaat edilen arzular da ödünçtür. Bazen isyan edilen arzular da. Eylemlerimizin merkezinde, o sahnede hâlâ bizi izlediğini varsaydığımız o kitle duruyordur. Onlara istedikleri o “asi” performansı vermek, en az kurallara uymak kadar büyük bir onay ihtiyacıdır.

Belki de özgürlük; doğru arzuyu bulmak değil, önce arzunun sahibini bulmak ve bu kişinin/ kişilerin değer yargılarından özgürleşmektir.

Bizler bazen çocukken ya da yıllar önce zihnimize ekilen arzulara nihayet ulaşıyoruz. Listeyi tamamlıyoruz. Sonra da onları korumak için büyük bir enerji harcıyoruz. Ama çok azımız dönüp şu soruyu soruyor: Ben bugün muhafaza etmeye çalıştığım şeyi gerçekten istiyor muyum? Yoksa sadece yıllardır taşıdığım bir arzunun emanetçiliğini mi yapıyorum?

Peki ya vardığın o yerden, o listenin ya da o isyanın sonundan memnun değilsen ne olacak? Ya vardığın yeri beğenmezsen?

Diyelim ki beğenmedin. Bunu fiziksel olarak değiştirecek o medeni cesarete sahip misin? Ya da cesaretlisin, peki bugün yaşadığımız dünyada bu değişiklikleri yapabilmek ne kadar mümkün?

Sistem bize buraya kadar gelmek için bir ömür harcadığımızı, artık o fiziksel dünyayı değiştirmenin imkansız olduğunu fısıldıyor. “Olan oldu, artık bu kostümün içinde, bu beğenmediğin dekorun ortasında yaşamak zorundasın.”

İşte bu yüzden, içsel olarak muazzam bir farkındalık yaşasanız, zihninizde o uyanış anına varıp her şeyi çözseniz bile; fiziksel olarak bu seçimleri bilerek ve isteyerek hayatınıza geçirmek artık o kadar zor ki... Çünkü herhangi birinin bu hayatta pratik düzeyde kendi “insanlarını seçebilmesi” artık çok büyük, çok ulaşılamaz bir lüks. Hayatımıza giren herkes zihnimizin içinde birikiyor, birikiyor ve devasa, sessiz bir tribüne dönüşüyor. Herkesin birbiriyle tamamen alakasız, bambaşka beklentileri zihnimizin içinde birbirine karışıyor.

O sessiz duran tribüne, kendi geçmiş kodlarımız yüzünden biz ses veriyoruz. Onlar adına kendi içimizde biz konuşuyoruz. O insanların şahıslarıyla, gerçekte ne düşündükleriyle hiçbir alakası yok bunun aslında; belki çoktan unuttular, belki kendi dünyalarındalar. Ama biz o beklentileri o kadar içselleştiriyoruz ki... Bütün bir hayatımız fark etmeden, o hayalet jüriye bir şeyler kanıtlamakla, onlardan onay almak için yırtınmakla geçip gidiyor.

Bu, bütün hayal kırıklıklarımızın başkalarından kaynaklandığı anlamına gelmiyor. Bazen gerçekten yanlış seçimler yapıyoruz. Bazen gerçekten başarısız oluyoruz. Ama çoğu zaman yaşadığımız acının büyüklüğünü belirleyen, olan bitenin kendisinden çok, o hayali tribünün bunu nasıl yorumlayacağını düşünmemizdir.

Özgür olmak için itibarı mahvetmek… Burada itibarı mahvetmekten kasıt, gidip hayatını sabote etmek değil. İnsanların zihnindeki o tutarlı karakteri korumayı bir görev olmaktan çıkarmak. Çünkü özgürlük, insanların senin hakkında oluşturduğu hikâyenin devamını yazmayı reddetmekle başlıyor olabilir.

Bu duvarı kendi ellerinizle yıktığınız an, o “olan oldu” barikatını aştığınızda... kafanızın içindeki o tribünü zorla da olsa boşaltıyorsunuz.

Bugün muhafaza etmek için yırtındığınız ya da yıkmak için baş kaldırdığınız o hayaller... gerçekten sizin arzularınız mı? Yoksa sadece farklı şekillerde taşıdığınız ödünç arzular mı?

“Başkalarıyla paylaştığımız anıların herkesin hafızasında başka bir yansıması olması” durumu sinema ve psikoloji literatüründe doğrudan “Raşomon Etkisi” olarak biliniyor. Kurosawa’nın ünlü Rashomon filminde bir cinayet işlenir ve olayı yaşayan dört farklı kişi aynı olayı taban tabana zıt, kendilerini haklı çıkaracak şekilde anlatır.

İlginçtir, fakat anılarımız üzerinde mülkiyetimiz yok. Ortak bir geçmişi kimse tek başına sahiplenemez. Bir başkasıyla paylaştığımız o büyük kırılma anı; bizim için bir milat olup, “o günden sonra bir daha asla eskisi gibi olamadım” dediğimiz yerken; karşı tarafın takviminde sıradan bir salı günü olabilir. Hangisi gerçek? İkisi de.

Çünkü Deneyimleyen Benlik o anı bizzat yaşarken, Hatırlayan Benlik ise hikayeyi yazan taraftır. Daniel Kahneman buna bir nevi ‘hatırlayan benliğin, deneyimleyen benliğe attığı kazık’ diyor. Üstelik bu anılar sadece bize de ait değil. Bir zamanlar hayatımızı paylaştığımız insanların hafızasında bambaşka bir versiyonumuz yaşıyor.

Anıların içinde birer “aziz” ya da “kurban” olarak kalma arzumuz, zihnimizde muazzam bir illüzyon üretir. Geçmişteki başarısız ilişkilere, biten dostluklara bugünün ışığından baktığımızda, beynimiz sahnedeki kendi hatalarımızı, kırdığımız potları, gösterdiğimiz o çiğlikleri cımbızla ayıklar. Geriye kalan kurguda karşı taraf “fail ya da canavar”, biz ise “sabreden, idare eden, kırılan ama asil duran mağdur” oluruz.

Biyolojide morfogenetik alanlar, canlıların ve sistemlerin ortak bir hafıza ve alışkanlık alanı üzerinden şekillendiğini savunur. Rupert Sheldrake’in teorisinde bu alanlar, sadece biyolojik formları değil, davranış kalıplarını ve zihinsel imajları da organize eden görünmez bilgi ağlarıdır.

Eğer birileri seni sürekli eski halinle, eski hatalarınla veya eski kalıplarınla hatırlamakta direniyorsa; zihinlerindeki o yoğun, donmuş enerji dalgası senin o görünmez alanda özgürce akmanı, dönüşmeni ve yeni bir form almanı adeta sabote eder, seni geriye çeker. “Sen ne kadar değişirsen değiş, karşı taraf seni kendi işine gelen pencerenden görmeyi seçebilir. Bu manipülatif algıyı beslemeyi bıraktığında, başkalarının hafızasındaki o sahte “sen” imajından da özgürleşirsin.”

Geçmiş, sanıldığı gibi kilitli bir müze deposu değil; her hatırlamada yeniden biçimlenen, esnek bir tasarım alanı. Ve bizim büyük bir lüksümüz var: Geçmişimizi değiştirip, nötrlemek. Yaşananları bir mağduriyet ajitasyonuyla ya da haklılık öfkesiyle beslemeyi bıraktığımızda, hatıralar bizi zehirleyen o duygusal yüklerinden sıyrılıp sadece yaşanmış ve miadını doldurmuş birer deneyime dönüşür. Geçmişi yeniden yazacaksak kendimizi haklı çıkarmak için değil, bugünkü benliğimizi o yüklerden özgürleştirmek için yazalım.

Gündelik dilde ve psikolojide “arzulu düşünce” yani wishful thinking olarak bilinen hüsnükuruntu; ilk bakışta bir durumu kanıtlara dayanmadan, tamamen safça ve kişinin kendi lehine olacak şekilde iyiye yorması gibi görünür. Kelime anlamı bizi “temelsiz, boş yere kapılan bir evhama” çıkarsa da, onu bir yaşam pratiği olarak ele aldığımızda tamamen başka bir boyuta evrilir. Bu pratik zihnin hayal kurma, senaryo yazma ve kalıplar bulma eğilimini; olumlu, estetik ve felsefi bir kabulleniş aracına, hayatın sert köşelerine karşı “büyülü gerçekçi” bir sığınağa dönüştürür.

Peki, bu mekanizma tam olarak nasıl işler? Bizler bir şeylere nasıl ve neden inanırız?

Burada “inanç” kavramını sadece mistik bir arayış, bir yaratıcı algısı ya da yüce bir anlamlandırma çabası olarak görmemek gerekir. En seküler, en rasyonel görünen zihin bile inançlar üzerine kuruludur. “Çalışmadan para kazanılmaz”, “insanlara güvenilmez”, “ben zaten hep şanssızım” ya da “başarmak için acı çekmek gerekir” gibi kabul ettiğimiz her önerme, aslında zihnimizin dünyayı okumak için yazdığı birer inanç kodudur. Yaşam sürecimizde bir şeylere inanmak zorundayızdır; çünkü çıplak gerçeklik karşısında eyleme geçebilmek için zihnin tutunacak bir işletim sistemine ihtiyacı vardır.

Analitik zihin felsefesinin penceresinden bakan Donald Davidson, şu can alıcı soruyu sorar: “Bir insan, elindeki verilerin aksini göstermesine rağmen, sırf ‘keşke öyle olsa’ dediği için bir şeye nasıl inanabilir?” Michael Shermer’a göre insan beyni, her şeye bir anlam yüklemeye programlanmış bir “inanç motorudur.” Belki de tüm inanç kalıplarımız, zaten orada durmakta olan o çıplak ve düz gerçeği (plain truth) gizlemek için korteks zihnimizin bize kurguladığı birer mizansendir. Bizler zamana ve bize öğretilmiş neden-sonuç ilişkilerine bağımlı olduğumuz için dünyada sürekli bir düzen, bir pattern ararız.

Bu motor, özellikle erken yaşlardaki kriz anlarında bizi korumak adına hızlı şablonlar ve savunma mekanizmaları üretir. Ancak çocukken bizi koruyan bu kalkanlar, zamanla çevre değiştiği halde güncellenmeyen dogmatik birer duvara ve en büyük varoluşsal hapishanemize dönüşebilir. En büyük koruyucumuz, en büyük gardiyanımız olur.

Madem bu inanç motorunu kapatamıyoruz ve bir şeylere inanmaya mahkumuz, o halde neden kendi sistemimizi hacklemiyoruz? Bizi sabote eden, enerjimizi sömüren negatif kodları tespit edip, onları neden “decode” etmiyoruz? Eğer zihin illaki bir senaryoya inanacaksa, onu neden daha yapıcı, daha teşvik edici ve bizi eyleme geçiren estetik kodlarla yeniden yazmıyoruz? Hüsnükuruntu, tam da bu noktada devreye giren bilinçli bir sistem hackleme girişimidir. İşte bu bilinçli hackleme, insanın kendi illüzyonunu tasarlamasıdır.

Felsefeci Hüseyin Batuhan bizi uyarır. Özlemsel düşünüşü körü körüne benimseyen, onu mutlak bir hakikat sanan insan; şarlatanlığın, dogmaların ve yanılsamaların “aşırı dozunda” kaybolur. Bizler bireysel olarak bu özleme tutunduğumuzda buna “hayalperestlik” deriz; ancak bunu milyonlarca insan birlikte yaptığında, toplumu bir arada tutan devasa inanç sistemleri, yani kolektif birer hayatta kalma stratejisi inşa edilmiş olur.

Evrimsel biyolog Robert Trivers, bu kendini aldatma becerisinin insanı depresyondan koruduğunu, motivasyonu ve bağışıklığı artırdığını savunur. Çünkü gerçeği %100 berraklıkla ve çıplaklığıyla gören insan evrimsel olarak çöker. Hayata devam edebilmek için zihne hafif bir yanılsama, bir “panzehir” enjekte etmek gerekir.

Tabii bu panzehiri zihinsel bir olumlamayla değil de dışarıdan bir araçla yapmaya kalkıştığımızda, sistem hacklenmekten çıkıp bir teslimiyete dönüşebilir. Tıpkı Thomas Vinterberg’in Druk filminde olduğu gibi... Filmin başında tamamen hayattan kopmuş, evliliği bitmiş, öğrencileri tarafından ciddiye alınmayan Martin karakterini hatırlayalım. Kanındaki alkol oranını tam o optimal düzeyde, yani 0.50 promil sınırında tuttuğunda dertleri yok olmasa da ama zihni o dertlerin etrafından dolanacak bir kendini aldatma kalkanı geliştirir. Ancak filmin ikinci yarısında kahramanımız dozu artırıp gerçeklikle bağını tamamen kopardığında, panzehirin kendisi en ölümcül zehre dönüşür. Demek ki sır, o 0.50 promillik felsefi sınırı aşmamakta.

Peki, tam bu eşikte insan ister istemez bambaşka bir sorguya da düşebilir. Kendimizi maruz bıraktığımız bilgi akışında da bir doz tutturmak bir marifet olabilir mi? Bugün duymak istediklerimiz, duyunca bize iyi geleceğini düşündüğümüz bunca yaşanmışlık, bunca deneyim... Sahiden de bize iyi geliyorlar mı, yoksa sadece kendimizi mi kandırıyoruz? Gerçek dediğimiz şey, kimin gerçeği? Bizler, bir başkasının ham, işlenmemiş, o çiğ gerçeğine bu kadar çıplak, bu kadar filtresiz maruz kalmalı mıyız gerçekten?

Dünya üzerindeki deneyimlerimizi algılama biçimimiz, zaman ve mekan akışı içinde iki nokta arasındaki mesafeden ibaret olabilir mi? Ne kadar hızlanırsak hızlanalım, bir onayı, bir haberi, bir iyileşmeyi ya da sadece bir mesajı beklemek zorundayız.

Bu “aralıkta kalma” hali çoğu zaman bir kayıp, bir sıkıntı ya da boşa giden zaman olarak görülür. Bu halin içindeki o kaçınılmaz can sıkıntısını bir arıza gibi değil, harekete geçmek için pasif bir çağrı olarak düşünelim. Kim bilir… belki de neyi bekliyorsak, beklediğimiz yerden gelmeyecektir.

Şu an bir düşünün… Neyi bekliyorsunuz?

Birini mi, bir haberi mi, yoksa ne olduğunu bile bilmediğiniz ama hayatınızı bir anda değiştirecek o muhteşem ihtimali mi?

Zihnimizde hep aynı kurgu: Öyle bir noktaya geleceğim ki, tüm bu beklemeye değecek.

Oysa bizi hayatta tutan, sadece gelecek olanın şimdiki halimizden daha iyi olacağı yanılsaması.

Ekranı aşağı kaydırırken bile, bir sonraki karede daha ilgi çekici bir şey görmeyi bekliyoruz.

Hız arttıkça ihtimaller çoğalıyor, ihtimaller çoğaldıkça beklediğimiz her şey aslında önemsizleşiyor.

Sürekli müdahale eden zihin yorulur; ancak kontrol etme arzusu gevşediğinde bir boşluk açılır. Biz genellikle tek bir kapıya kilitlenip, sadece oranın açılmasını bekleyerek hayatı ıskalıyoruz.

Olması gereken fikrine tutunmayı bıraktığımız anda, alan genişler ve o kapı hiç beklemediğimiz yerden hafifçe aralanır.

Bizi gerçekten yoran şey yaşama halinde olmak mı…
yoksa bu hali düz bir çizgiye sıkıştırma çabamız mı?
Sırf tökezlememek için, korkuyla kendimize “güvenli duraklar” inşa ediyoruz.
Bir sonraki durağa yetişmek… ilerlemek… bir an önce varmak…

Doğa daireler çizer; biz çizgiler çizeriz.

Ve o çizgiden saptığımızda buna “başarısızlık” deriz.

Bekledikçe sabırsızlanır, paniğe kapılırız. Ve bilinmezle imtihanımız başlar. Belirsizlikte asılı kalmak, en ilkel korkularımızı uyandırır.

Hayat bizi irademizin dışında durdurduğunda; o zorunlu duraklamanın içine yerleşebilmek, bu bekleyişi hayatla sürdürdüğümüz en temel pratik olarak görebilmek işte bu yüzden önemli. Dünya biz onun üzerinden hızla geçip gittiğimizde değil; ancak durduğumuzda, o sessizliğin içine gerçekten yerleştiğimizde bizimle konuşmaya başlar.